Μουντζουρες – Οι ελευθεροι συνειρμοι

Ο Χάρης Τρομαρiδης, ψυχίατρος – ψυχαναλυτής, επιστημονικός διευθυντής του Freud Forum, πιστεύει πως οι μουντζούρες μας και εμείς έχουμε απόλυτη σχέση, αλλά χρειάζεται ένας τρίτος που να ξέρει και τους δυο μας καλά, για να δώσει τις σωστές ερμηνείες.

Συνέντευξη: Ντόση Ιορδανίδου

Κάνουμε μουντζούρες κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες;

Άλλοτε ναι, άλλοτε όχι. Άλλοτε εκφράζουν πράγματα που αφορούν το εξωτερικό περιβάλλον, άλλοτε μόνο τον εσωτερικό μας κόσμο.’Ενας αρχιτέκτονας π.χ. μπορεί να έχει εθιστεί να κάνει σκιτσάκια την ώρα που συνομιλεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι χαζεύει, αλλά ότι κρατιέται σε μια επαφή και με το είναι του και με τον εξωτερικό κόσμο.

Το γεγονός όπου κάποιος επαναλαμβάνει θέματα, « κολλάει» σε αυτά, σας λέει κάτι;

Η λέξη «κολλάει» τα λέει όλα. Πρόκειται για μια καθήλωση ψυχικής κατάστασης, τυπική καθήλωση, και αυτή πρέπει να διοχετευθεί, να βρει μια μορφή εκτόνωσης. Η μουντζούρα αλλά και διάφορες επαναλαμβανόμενες κινήσεις που κάνουμε είναι μια εκτόνωση.

Τι σημαίνει αυτή η «καθήλωση» για εσάς;

Μα δεν Θέλω να «ψυχιατρικοποιώ» το θέμα. Λατρεύω τα γκράφιτι και τις μουντζούρες στους δρόμους, είναι έκφραση! Το κάθε γράφημα είναι προέκταση του χεριού μας,  το χέρι μας είναι προέκταση του ψυχισμού μας, όπως και το μάτι μας. ‘Ολα αυτά είναι ανθρώπινες λειτουργίες. Δεν είναι καλό ή κακό η μουντζούρα! Κι εγώ που έχω μεγάλη ψυχαναλυτική εμπειρία κάνω μουντζούρες…

Υπάρχουν σύμβολα που σημαίνουν κάτι;

Βέβαια. Πριν όμως σας απαντήσω, Θέλω να σας πω τη βασική λειτουργία του ψυχικού οργάνου: από την ώρα που γεννιέται το παιδί δεν μπορεί ούτε να μεταβολίσει συναισθηματικά ούτε να κατανοήσει ορθολογικά οτιδήποτε συμβαίνει. Η πρώτη λοιπόν «πράξη» που κάνει, από καταβολής κόσμου, είναι η συμβολοποίηση, η οποία στην αρχή είναι άναρχη. Τα σύμβολα είναι εκατομμύρια και δεν μπορούννα πάρουν μορφή. Στο δευτερογενές στάδιο, στα 2-3 μας χρόνια, όταν το ψυχικό όργανο και η νοητική λειτουργία ξεκινούν να εξελίσσονται, αυτά τα σύμβολα αρχίζουν να παίρνουν μορφή και να ανταποκρίνονται σε άλλα σύμβολα: το σύμβολο «σπίτι», «μαμά», «σταυρός», «σημαία». ‘Ομως δεν γνωρίζουμε πόσα από αυτά τα άναρχα σύμβολα μπορεί να έχουν προβληβεί, δηλαδή τοποθετηθεί πάνω στα έλλογα. Παραμένει λοιπόν ένα μέρος των άναρχων συμβόλων το οποίο πρέπει να εκφραστεί και έτσι αρχίζουν οι… ιδιοκατασκευές, οι μουντζούρες οι δικές σας, οι δικές μου, των άλλων…

Ως γιατρός, βγάζετε κάποιο νόημα από αυτά;

Ναι, γιατί δεν μπορώ να μη δεχτώ τα αρχετυπικά σύμβολα του κάθε ανθρώπου —υπάρχει κι αυτό που έλεγε ο Γιουνγκ, το «συλλογικό ασυνείδητο». Τα αρχετυπικά σύμβολα εκφράζονται σχεδόν με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους. Ποια είναι τα αρχετυπικά; Ο ήλιος, τα αστέρια, ο σταυρός που δεixνει στην ουσία την ικανότητα του πρώτου Homo Erectus να βαδίζει με τα δυο πόδια στη γη και να μπορεί να ανοίγει τα χέρια του χωρίς να πέφτει. Και επειδή η εξέλιξη του ανθρώπινου είδους δεν είναι γραμμική, έτσι και τα σύμβολα από γενιά σε γενιά αλλάζουν. `Οπως επίσης διαφέρουν μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Ο δράκος είναι ένα αρχετυπικό σύμβολο για την Ανατολή, όχι όμως και για τη Δύση…

Για εμάς, ποια είναι;

Υπάρχουν ανδρικά και γυναικεία σύμβολα, που περιέχονται και στην αλφάβητό μας. Τα κλειστά γράμματα ή σύμβολα είναι θηλυκά, τα αιχμηρά είναι ανδρικά, το ξίφος, το κυπαρίσσι… ‘Ολα τα γεωμετρικά σχέδια —η βασική αριθμητική και η γεωμετρία -αντιπροσωπεύουν αρχετυπικά σύμβολα. Το τρίγωνο είναι ο εγκέφαλος, η περιφέρεια και το feedback—αρyότερα αυτό θα γίνει τριγωνική σχέση πατέρα-μητέρας-παιδιού—οιδιπόδειο. Ο όφις είναι το ψάρι του Χριστού, τα αιχμηρά δέντρα πέη, το σπίτι αιδοίο, τα όρη είναι τα στήθη της μητέρας, όπου ανάλογα με το τι σχέση ή τι έλλειψη εixε ο καθένας, επιμένει. Τα ποτάμια είναι το αγγειακό σύστημα. Δηλαδή, ο άνθρωπος δεν μπορεί παρά να αναπαράγει τον εαυτό του, δεν εφευρίσκει τίποτα καινούργιο: Ολες οι θρησκείες, οι ιδεολογίες προσπάθησαν να μεταφράσουν τα σύμβολα και να τα εντάξουν σε έναν κώδικα, για δική τους διευκόλυνση.

 Τα αρχετυπικά σύμβολα έχουν να κάνουν με την ψυχανάλυση;

‘Εχουν να κάνουν με τη ζωή — η ψυχανάλυση δεν διαφέρει από τη ζωή, δεν είναι μια Θεωρία. Κάνούν λάθος όσοι την κατατάσσουν σε επιστήμες μεταφυσικού τύπου— δεν έχει καμία διαφορά από την οργανική Ιατρική. Απλώς ο άνθρωπος δουλεύει ακόμα μέσα του με ψυχισμό Νεάντερταλ και βλέπει τον ψυχαναλυτή σαν το μάγο της φυλής, και νομίζει ότι μπορεί ο κάθε γιατρός να δώσει όλες τις απαντήσεις…

 Αν κάποιος ζωγράφιζε, για παράδειγμα, αστέρια, αυτό σημαίνει κάτι για εσάς;

Ως αρχετυπικό σύμβολο είναι η σχέση μας με το σύμπαν. Δεν ξέρω τι σημαίνουν για τον κάθε άνθρωπο — σ’ αυτό Θα μπορούσε να απαντήσει καλύτερα ο φίλος μου ο Γιώργος Γραμματικάκης!

Τι μπορεί να σας λέει αυτός που ζωγραφίζει π.χ. ξίφη;

Εξαρτάται. Είμαι ψυχίατρος – ψυχαναλυτής, όχι ονειρο-κρίτης, ούτε συμβολοκρίτης. Η ερμηνεία των συμβόλων ανήκει πλέον στο παρελθόν για εμάς, είναι πολύ απλοϊκή. Αντιπροσώπευε άλλες εποχές, που εixαν τις δικές τους δυνατότητες κατανόησης και αντιμετώπισης… Δεν κάνω σκέψεις για κάποιον που Θα δεχτώ σε Θεραπεία, βιώνω μαζί του την κατάσταση. Και δεν του επιβάλλω τα δικά μου σύμβολα. Αποδέχομαι την ιδιαιτερότητα των συμβόλων του.

Τι δεixνουν οι παιδικές μουντζούρες;

Στα σχέδια των παιδιών δεν είναι «μπαζωμένα» τα σύμβολά τους, δεν έχουν τόσες άμυνες. Και χαίρομαι πολύ διότι οι μουντζούρες τους, τα σύμβολά τους, είναι πολύ πιο ελεύθερα από του κάθε ενήλικα που χρησιμοποιεί του κόσμου τις μηχανορραφίες για να μου πει κάτι — δηλαδή, αντί να μου πει έχω αυτό ή νιώθω εκείνο, με πάει από την Αθήνα στα Πατήσια μέσω Βουλγαρίας.

«Διαβάζετε», δηλαδή, τις ζωγραφιές τούς;

Βέβαια. Αν ένα παιδί αρχίσει να μου φτιάχνει αμέσως σπιτάκια και τον μπαμπά και τη μαμά, έχει πρόβλημα, με την έννοια ότι έχει βάλει πολύ «άγρια» μέσα του τις φιγούρες τους. Αν, αντίθετα, κάνει ελεύθερα μουντζούρες, είναι πολύ πιο υγιές, ελεύθερο! Αλλά οι γονείς ή οι δήθεν ειδικοί προτιμούν τα τηλεκατευθυνόμενα βλήματα, γιατί εξυπηρετούv τις δικές τους ανάγκες! Τα ελεύθερα γραφήματα, οι μουντζούρες, είναι οι ελεύθεροι συνειρμοί, κατά Φρόιντ. Και είναι αυτό που αποζητά κάθε αναλυτής: να αφήσει ο ασθενής του τον εαυτό τον να μιλήσει όπως αισθάνεται για οτιδήποτε. Γι’ αυτό είμαι υπέρ της μουντζούρας — είναι ευλογία! Και δεν θα με διεγείρει μόνο αυτή, αλλά ο άνθρωπος. Η σχέση μας είναι αυτή που μου μιλάει. Αν κάποιος ειδικός επικεντρωθεί μόνο στη μουντζούρα, στο σχέδιο, τότε μάλλον έχει πρόβλημα. Ποιο πρόβλημα; Του ηδονοβλεψία…